Topklassen in Helmond

Uit de praktijk - 4 januari 2016 - Door Ruud van der Donk

Ingrid Goossens staat voor groep 7 van basisschool Westwijzer in Helmond. Daarnaast heeft ze een Topklas, één van de zes die de stad rijk is. Ze coacht er leerlingen met een taalbelemmering. Het doel: uitstroom naar vmbo-t of hoger. ‘Ze zien het als een cadeautje.’

100% Gemotiveerd en gaan als een speer

Helmond stelt leerlingen die redelijk mee kunnen komen in de bovenbouw, maar in hun taalontwikkeling een belemmering ervaren, in de gelegenheid gebruik te maken van een Topklasvoorziening. Op de scholen gaan elk jaar 50 tot 60 leerlingen van groep 7 naar zo’n Topklas. In elke klas is plaats voor maximaal tien kinderen. Het is de bedoeling ze op taal, woordenschat en begrijpend lezen naar een hoger niveau te tillen. Vaak heeft dat ook een positief effect op andere vakken en op hun sociaal-emotionele ontwikkeling. Met de extra ondersteuning bouwen de meesten voldoende bagage op om naar vmbo-t, havo of vwo te gaan.

Taalarme omgeving

Je ziet Ingrid Goossens stralen als ze het over haar Topklas heeft. Inmiddels heeft ze die twee jaar en dus heeft ze ook een goed inzicht in de resultaten die haar klas boekt. De leerlingen gaan op maandag en dinsdag naar de Topklas. Dan heeft ze onder schooltijd bijna de helft van haar normale klas – die 21 leerlingen telt – in haar Topklas. ‘Het hoogste rendement haal je met kinderen die goed zijn in rekenen en een prima verstand hebben. Een taalachterstand hebben ze vaak omdat ze in een taalarme omgeving zijn grootgebracht. Die kinderen zie je worstelen met woorden; soms weten ze niet wat er staat of wat ermee wordt bedoeld. Maar als ze 100 procent motivatie hebben, gaan ze in de Topklas als een speer.’ Ingrid haalt voorbeelden aan van Topklasleerlingen die in groep 8 een vwo-advies meekregen en van leerlingen die ook op de niet-taalvakken hun C’s en D’s wisten om te buigen naar een monotoon lijstje met uitsluitend A’s. Allemaal boeken ze vooruitgang. ‘Als ik de kinderen hun grafiek laat zien met scores gaan ze met een smile van oor tot oor naar huis. Maar goed, daar hebben ze ook wel wat voor moeten doen …’

Topklassen

Als beleidsmedewerker van de gemeente Helmond is het Jacqueline Vriens’ taak om het gemeentelijk beleid voor VVE en onderwijsachterstanden in goede banen te leiden. Uit de mogelijkheden die er zijn om taalbelemmeringen weg te nemen, heeft Helmond bewust gekozen voor Topklassen.

Dit schooljaar is er een zesde Topklas van start gegaan. ‘Als een school leerlingen heeft die aan de toelatingscriteria voldoen, heeft deze school de vrije keuze om het te doen of niet’, zegt Jacqueline. ‘Het is een kans voor een school. Want met een Topklas kunnen ze extra aandacht geven aan leerlingen in de bovenbouw met een taalbelemmering. Dat is in het belang van die leerling, van de ouders en van de school. Een win-winsituatie.’

Onder schooltijd

Hoewel het lang niet altijd gaat om allochtone kinderen – bij wie het Nederlands vaak de tweede taal is – waren zij voor de gemeente Helmond wel een reden om niet voor Zomerscholen te kiezen. ‘Allochtone kinderen gaan in de vakantie vaak zes weken naar het land waar hun familie woont. Die groep zou je met Zomerscholen niet bereiken.’ Dus werd ingezet op Topklassen die gewoon onder schooltijd en soms tot een uurtje na schooltijd draaien. Acht tot tien uur per week brengt een leerling in de Topklas door. Drie dagen per week zitten ze in hun reguliere groep.

Wijkgerichte aanpak

Meerdere gemeenten kiezen voor Topklassen, al dragen ze lang niet altijd die naam. Jacqueline: ‘Voor Helmond is het gemakkelijker voor Topklassen te kiezen dan voor kleinere gemeente. Wij zijn een G37-gemeente en daarvoor bestaan ruimere subsidies.’ Met de Topklassen streeft Helmond naar een wijkgerichte aanpak. ‘Ongeacht waar een kind woont, zou het naar een Topklas moeten kunnen, ook als die niet in de eigen school beschikbaar is. We ervaren echter wél dat zoiets lastig te organiseren is. Er moet dan tussen de verschillende scholen nogal wat op elkaar worden afgestemd, zoals lestijden en vervoer.’ Toch zijn er inmiddels een aantal succesvolle ervaringen met zo’n wijkgerichte aanpak.

Vooruitgang vasthouden 

Jacqueline is erg te spreken over de resultaten die de Topklassen boeken, hoewel er nog geen haarzuiver meetsysteem is om de effecten goed in beeld te krijgen. ‘We zien de CITO-scores en we hebben de uitstroomgegevens. Die laten een mooi beeld van vooruitgang zien. Maar we meten in Helmond bijvoorbeeld niet in een controlegroep, zodat we over de effecten van de Topklassen geen wetenschappelijk verantwoorde uitspraken kunnen doen.’ Een recent verschenen artikel van Sardes presenteert wel de effecten ten opzichte van een controlegroep. De leerkrachten die de leerlingen na de Topklas in groep 8 blijven volgen, zien dat ze de opgebouwde vooruitgang en hun motivatie vasthouden. Jacqueline: ‘Je ziet de stille kinderen minder stil worden, ziet dat ze ergens durven staan, of dat bij leerlingen de samenwerking verbetert, de studievaardigheden toenemen en dat ze iets durven presenteren.’ Dat zijn de meer zachte gegevens die voor haar belangrijk zijn. ‘Wat je die kinderen geeft, is dat ze een jaar lang extra gelukkig zijn. Misschien werkt juist dát in de rest van hun leven door.’

Topmentaliteit

Volgens Jacqueline zijn de Topklassen voor de Helmondse scholen een ‘kans’ en voor de leerlingen een ‘cadeautje’. Dat kan leerkracht Ingrid beamen. ‘Zelfs de leerlingen die goed in taal zijn, willen naar de Topklas. De kinderen die vanwege hun taalbelemmering worden toegelaten zijn dan ook 100 procent gemotiveerd. Ik spreek ze ook aan op hun Topmentaliteit, anders gaat het niet werken. Ze krijgen extra huiswerk en ook de ouders moeten een steentje bijdragen. Kinderen en ouders zetten hun handtekening. Ik vraag die ouders op zijn minst interesse te tonen in hun kind, te informeren waar hun kind mee bezig is en even naast ze te gaan zitten als ze hun huiswerk doen.’ Toen Ingrid eens een leestekst mee naar huis had gegeven, bleek dat 8 van de 10 kinderen de opdracht samen met de ouders had gedaan. ‘Dat is heel waardevol. Het zou te veel van 11-jarige kinderen vragen als ze het helemaal alleen voor elkaar moeten boksen. Maar als het juiste gedrag, de motivatie en een beetje aandacht van het thuisfront er is, dan bereiken ze veel.’

Samenwerkend leren

De leerkrachten van de Topklassen in Helmond komen enkele keren per jaar bij elkaar. Ingrid: ‘We komen samen op elkaars scholen, dragen positieve dingen aan en kijken ter inspiratie dan ook in de leslokalen. Wat je hoort en ziet neem je mee.’ Soms probeert ze in haar reguliere gewone klas iets uit wat in de Topklas goed werkt. ‘Dat lukt niet altijd, want in groep 7 lesgeven is heel anders dan in een Topklas, waar samenwerkend leren centraal staat, waar je leerlingen veel eigen verantwoordelijkheid kunt geven en waar je als leerkracht vooral coach bent. Waar je niet – zoals in mijn reguliere groep – te maken hebt met zwakkere leerlingen die veel tijd vragen, megagrote niveauverschillen waardoor je les moet geven op vijf niveaus en waar je veel meer op het gedrag van leerlingen moet letten.’ Ze glimlacht tegelijkertijd: ‘Soms denk ik weleens, die Topklas, dat is eigenlijk waarom ik voor het onderwijs heb gekozen.’

Meer informatie over Topklassen via elkedaalmans@bco-onderwijsadvies.nl  
Elke is als adviseur van BCO Onderwijsadvies gevraagd een brugfunctie tussen de gemeente Helmond, de Werkgroep Topklassen en Schakelklassen en de Topklasleerkrachten te vervullen, de onderwijsprocessen te begeleiden en de leerkrachten te ondersteunen.

Lees het artikel uit onze nieuwsbrief van november 2015