Begrijpend lezen met zelfgekozen teksten

Uit de praktijk - 30 oktober 2016 - Door Ruud van der Donk

Het team van basisschool Dierdonk in Helmond vult begrijpend lezen in met eigen teksten voor wereldoriëntatie. Een slimme combinatie. ‘Er ontstaat tijd voor gesprekken met leerlingen en het ontdekken van hun talenten’, zegt adjunctdirecteur Niels Bevers.

v.l.n.r.: Marjan Wetzer, Maaike van Rijthoven-Slegers, Pierre Pas.

Marjan Wetzer en adjunct-directeur Nicole Rouwette zijn echte kartrekkers. Met een handvol collega’s bemensen zij de ‘kernteams’ die sinds het schooljaar 14/15 twee uitdagingen oppakken: begrijpend lezen en talentontwikkeling.
De leerlingen hadden eerder aangegeven het begrijpend lezen moeilijk en saai te vinden. Dat had een demotiverend effect, ook op de leerkrachten. Met de methode ‘Lezen = Weten’ wist de school het enthousiasme weer op te wekken. ‘Deze methode kent geen werk- of leesboeken en bestaat alleen uit strategiekaarten’, legt Marjan uit. ‘De kaarten stellen vragen die je helpen een leesstrategie te ontwikkelen, zodat je de juiste informatie uit een tekst kunt halen. Passende teksten moet je er als leerkracht zelf bij zoeken.’

Eigenaarschap

De leerkrachten uit het kernteam probeerden als eersten de nieuwe lessen uit. Ze legden die vast op video, als ondersteuning bij de intercollegiale coaching. Adviseur Pierre Pas van BCO Onderwijsadvies hielp ze bij het schoolbreed toepassen van deze coachingstechniek. De leerkrachten van de 19 groepen doen er intussen hun voordeel mee. ‘Op de videobeelden zie je hoe wij wereldoriëntatie hebben geïntegreerd in de lessen van begrijpend lezen’, zegt Nicole.

Ze legt uit dat de leerlingen na enkele weken een strategiekaart mogen kiezen die past bij hun eigen leesstrategie. ‘De beelden laten zien hoe je op deze manier het eigenaarschap en de talentontwikkeling van kinderen stimuleert.’ Opbrengsten Het integreren van begrijpend lezen en wereldoriëntatie plaatst begrijpend lezen in een functionele setting. ‘De kinderen hebben vaak niet eens door dat ze met begrijpend lezen bezig zijn’, zegt Marjan. En Niels vult aan: ‘Zo maken onze leerkrachten hun eigen kookboek, in plaats van voorgeschreven recepten te volgen. Een keuze die uiteindelijk meer opbrengsten heeft. De tijdwinst investeren we in doelgerichte gesprekken met leerlingen, waardevol in het kader van eigenaarschap.’

Leerkrachten zetten elkaar in hun kracht met Capacity Building

Volgens Niels Bevers hebben de adviseurs een mooie verbinding gemaakt met de schoolambities, onze wens om coöperatief leren een impuls te geven en de missie van de school: ‘Iedereen is de uitdaging waard.’ Vervolgens was het zaak om het team in de gelegenheid te stellen om krachtig aan die missie bij te dragen.

‘Er is de laatste jaren veel op het bordje van leerkrachten komen liggen’, schetst adviseur Pierre Pas de uitdaging. ‘Het stapelde maar op. Daardoor hebben veel leerkrachten liever een methode waarin de lessen klaargelegd worden.’ Omdat deze insteek niet altijd betere opbrengsten tot gevolg heeft, vliegt Pierre het op Dierdonk anders aan: ‘Met onze aanpak creëren we tijd voor gesprekken en ruimte voor leerlingen om hun eigen leervragen op te pakken.’ ‘Miranda en Pierre hebben de focusperiodes ingericht’, zegt Niels over de inrichting van het traject. ‘Het team weet daardoor waarin het zich in die tijdvakken van enkele maanden op gaat richten. En dus ook waarop niet. De focusperiodes bewegen mee met de ontwikkeling van ons team.’ Uit tussentijdse evaluaties blijkt soms dat leerkrachten meer tijd nodig hebben. ‘Het kernteam pikt dat op en we houden er dan rekening mee.’

Coach-de-coach

De leerkrachten in het kernteam krijgen ondersteuning volgens het coach-de-coach-principe. Pierre coachte het kernteam, onder andere met videobeelden van hun eigen lessen. Op hun beurt zetten de kernteamleden deze manier van coachen door naar hun collega’s. Schoolbreed wordt daarmee dezelfde methodiek ingezet, waardoor men elkaar meeneemt in het verandertraject. Dat heeft een groot voordeel, weet Niels. ‘De kring van vakmanschap binnen de school breidt zich dan als een olievlek uit en iedere leerkracht krijgt support waar nodig. Zo ontwijk je de implementatiedip.’

Maatje

De nieuwe aanpak op Dierdonk vereist van leerkrachten dat zij meer tijd steken in het voorbereiden van de lessen, onder meer door zelf passende teksten voor begrijpend lezen te zoeken. Die extra taak zorgde aanvankelijk voor enige weerstand tegen de nieuwe werkwijze. Leerkrachten Marjan Wetzer en Nicole Rouwette (intussen adjunct-directeur) zochten hun collega’s op om de gerezen weerstand te bespreken en een oplossing te vinden. ‘Dat je je collega’s gaat coachen was in het begin wel heel spannend’, zegt Marjan. ‘Ik bereidde die gesprekken voor met Pierre, waardoor ik het in de vingers kreeg en mijn zelfvertrouwen groeide. Je bent dan een maatje dat naast je collega staat.’ Met de filmbeelden van haar lessen toonde ze aan dat het ook heel goed kan gaan. ‘Het is mooi om te zien dat een kritische collega dan toch enthousiast raakt.’ Ook adviseur Miranda Peeters is heel positief over het effect van video-opnames. ‘We gebruiken ze om nabijheid te creëren, door voorbeelden uit de eigen school te laten zien. Daarmee maak je het ook laagdrempelig. Als een directe collega het kan, moet ik het toch ook kunnen, denkt een leerkracht dan al snel.’ Niels voegt toe: ‘Van iedereen is een les gefilmd. Het is bovendien een heel krachtig reflectiemiddel. Sommigen durven het aan de opnames met collega’s te delen.’

Positiever

Waarin schuilt het succes van de aanpak? Niels is daar duidelijk in. ‘Het is een misvatting te denken dat leerlingen om meer instructie vragen. Kinderen hebben eerder behoefte aan iemand die ze coacht in hun weg om een doel te bereiken. Ze weten best wel hoe ze het willen doen.’ Nicole ervaart dat de nieuwe aanpak hierop aansluit. ‘De strategiekaarten nodigen uit om samen aan oplossingen te werken. Daarin zagen wij een mooie verbinding met het coöperatief leren uit ons schoolplan.’ Deze zelfwerkzaamheid heeft het oordeel van de leerlingen over begrijpend lezen positiever gemaakt. ‘Kinderen vinden het leuk en zijn ook actiever bezig met de stof.’ Marjan ziet hun positieve houding zelfs doorwerken in de andere vakken. ‘Ik merk dat kinderen de teksten van wereldoriëntatie veel beter gaan lezen, veel beter begrijpen en op de toetsen hoger scoren. Ze vragen hun leerkracht of ze de strategiekaarten ook mogen gebruiken om de toetsen wereldoriëntatie voor te bereiden.’ Glunderend: ‘Dat is wat je als leerkracht graag ziet.’ Eigenaarschap Capacity Building zorgt ervoor dat de manier van coachen doorwerkt in alle geledingen van de school. ‘Zoals wij werken met de leden van het kernteam, zo werken zij met het met de leerkrachten, en de leerkrachten op hun beurt met de kinderen’, verduidelijkt Miranda. ‘Je bent keuzeruimte aan het vergroten, maakt samen plannen, stelt samen doelen. Zo creëer je eigenaarschap.’ Wennen is het wel. ‘Het vraagt beslist een andere rol van de leerkracht’, weet Niels. ‘Een rol die minder sturend is en kinderen de ruimte geeft om zelf te ontdekken. De leerkracht is coach en stelt vragen: Wat ga je zelf doen om je doel te bereiken? Wat verwacht je van ouders, van je leerkracht? En wanneer weten we of het geslaagd is? Op die manier wil je ieder kind laten voelen: Ik ben ergens goed in. Ik heb talent.’

Capacity Building: bouwen aan een cultuur van professioneel leren

Om op basisschool Dierdonk in Helmond tot duurzame verandering te komen, hanteert BCO Capacity Building als begeleidingsaanpak. Het verhogen van de leeropbrengsten van de leerlingen staat in deze aanpak centraal. Daarvoor dienen 4 omliggende beïnvloedingsgebieden in balans te zijn (zie afbeelding hieronder). Onder aanvoering van een ‘kernteam’ ontstaat dan een cultuur van professioneel leren.
Uitgangspunten bij het maken van deze professionaliseringsslag zijn:

  • De praktijk staat centraal;
  • Het team leert als collectief;
  • Leren van en met elkaar;
  • Eigen kennis en vaardigheden verbinden met nieuwe kennis en vaardigheden.

Eigenaarschap

Capacity Building zorgt ervoor dat de manier van coachen doorwerkt in alle geledingen van de school. ‘Zoals wij werken met de leden van het kernteam, zo werken zij met het met de leerkrachten, en de leerkrachten op hun beurt met de kinderen’, verduidelijkt Miranda. ‘Je bent keuzeruimte aan het vergroten, maakt samen plannen, stelt samen doelen. Zo creëer je eigenaarschap.’ Wennen is het wel. ‘Het vraagt beslist een andere rol van de leerkracht’, weet Niels. ‘Een rol die minder sturend is en kinderen de ruimte geeft om zelf te ontdekken. De leerkracht is coach en stelt vragen: Wat ga je zelf doen om je doel te bereiken? Wat verwacht je van ouders, van je leerkracht? En wanneer weten we of het geslaagd is? Op die manier wil je ieder kind laten voelen: Ik ben ergens goed in. Ik heb talent.’

Ben je benieuwd wat BCO Onderwijsadvies voor jou kan betekenen op het gebied van capacity building? Neem dan contact op via mirandapeeters@bco-onderwijsadvies.nl of pierrepas@bco-onderwijsadvies.nl

Open het artikel uit onze nieuwsbrief van oktober 2016